Nepal को United Nations (UN) सदस्यता को यात्रा, 1949 देखी 1955 सम्म, साँच्चिकै international diplomacy को अनौठो अध्याय हो जसमा नेपालले ठूला शक्तिहरू—India, China, अनि Cold War को superpowers—को बीचमा आफ्नो sovereignty लाई कसरी safeguard गर्‍यो भनेर बुझ्न सकिन्छ। यसले नेपालको historically important balancing act, package deal diplomacy, र geopolitical संकटकालमा अपनाइएको नीति सबैलाई उजागर गर्छ।

Background

Second World War सकिएको समय, UN को स्थापना भएको केहि वर्षमै Nepal ले आफूलाई एक independent, sovereign राष्ट्रको रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय समाजमा चिनाउन चाह्यो। त्यो बेला राणा शासन थियो, जुन regime limited modernization तिर लाग्दै थियो, तर foreign influence प्रति cautious थियो। नेपालले limited diplomatic relations मात्र establish गरेको थियो—UK, USA, अनि India सँग। संसारमा आफूलाई “not just a buffer but a sovereign entity” देखाउन, Nepal को लागि UN सदस्यता महत्वपूर्ण थियो।

Application Process

Nepal ले औपचारिक रूपमा July 22, 1949 मा UN मा सदस्यताको लागि application submit गर्‍यो। Application मा sovereign history, treaty credentials र diplomatic relations को वर्णन थियो। त्यसबेला Security Council मा मुख्य query नेपाल independent छ कि छैन भनेर proof माग्ने थियो। India’s independence पछि भारतले पनि Nepal को membership लाई support गरिरहेको थियो, तर regional dynamics को चरम pressure थियो।

Obstacles: Cold War, Veto अनि Region

नेपालको यात्रा सिधा थिएन। 1949 मा Soviet Union ले veto प्रयोग गरेर Nepal का साथसाथै अरु धेरै नयाँ applicants हरू लाई रोक्यो। Soviet को logic official रुपमा insufficient constitutional legitimacy थियो भने, unofficially उनीहरूले Nepal लाई British and Indian sphere मा देख्थे—राणा शासन स्पष्ट Soviet interests को लागि छैन जस्तो लाग्थ्यो।

America र allies ले Nepal लाई admit गर्न चाहन्थे, किनभने Kremlin को South Asian penetration लाई रोक्ने सोच थियो। Superpowers बिचको veto politics ले वर्षौंसम्म application स्टक राख्यो—यो सत्य पनि कम चर्चित छ की त्यो समयमा झन्डै चौथाइ veto नयाँ साना देशका membership को लागि लगाइएको थियो।

Regionally, India को ठूलो भूमिका थियो। उसलाई चिन्ता यो थियो कि China र भर्खरै बनेको Communist bloc को expanding influence, Nepal मा unstable भए भारतको North border लाई सुरक्षा चुनौती आउन सक्छ।

नेपालले 1955 मा China सँग diplomatic सम्बन्ध राखेपछि मात्र पहिलो पटक दुई प्रमुख छिमेकीसँग balancing गर्न सक्यो—यही घटनाले 1955 को “package deal” लाई सहज बनायो।

Package Deal of 1955

1950s को सुरुदेखि membership को deadlock कायम नै रह्यो। Soviet र Western blocs बीचको deal ले East र West मिलेर sixteen new states admit गर्ने निर्णय भयो—Nepal, Sri Lanka, Austria, आदि। यसले superpowers दुई पक्षका interests लाई cover गर्‍यो—Soviet ले Eastern allies भित्र्याए भने Western bloc ले South Asia र Europe का नजिका candidates admit गर्न पाए।

Nepal को अत्यन्तै सामयिक diplomacy, internal transformation (Rana regime को अन्त्य), अनि neighbor-सम्बन्ध सुधार प्रमुख कारण थिए membership सफल हुनुको। Particularly, तीन factors:
– India सँग neighbourliness जताउनु,
– China सँग नयाँ सम्बन्ध बनाउनु,
– अनि आफ्नो rise लाई neutrality—nonalignment—मा frame गर्नु।

Outcome and Impact

December 1955 मा Nepal को UN प्रवेश भयो, अनि internationally मान्यता प्राप्त गर्‍यो। New York मा पहिलो permanent representative—Rishikesh Shaha—ले immediate visibility दिलाए। UN membership पाएको केहि समयमै Nepal ले international development assistance सम्म पनि access पायो—educational, health, infrastructure जसले modern Nepal को foundation राख्यो।

सबैभन्दा फरक कुरा के थियो भने, Nepal ले international affairs मा impartiality और nonalignment को deep policy अपनायो। Neither India-केंद्रित, nor China-केंद्रित, बरु issue-by-issue basis मा judgement दिने परिपाटी सुरु भयो। पछिल्लो वर्षहरूमा UN peacekeeping मा नेपाल विश्वका प्रमुख contributors मध्ये बन्न पुग्यो, जुन sovereign international engagement को अर्को मिसाल हो।

Nuanced Analysis: नेपालको balancing act

यो सदस्यता को process bata के सिका लिन सकिन्छ भने, तेस्रो मुलुकको diplomacy सन् 1950s मा केवल paperwork नभएर identity, perception management, र global political current बुझ्नुपर्दछ। Nepal ले:
– India र China दुवैलाई reassure गर्ने, खास गरेर राम्रो समय छानी diplomatic relations सुरु गर्ने,
– Internal upheaval (Rana regime ends 1951) पछि global image मा sincere reform देखाउने,
– अनि superpower interests को बीचमा genuine nonalignment follow गर्ने नीति राख्यो।

Internal transition पनि उतिसारो कम महत्त्वपूर्ण थिएन—Rana regime फालिएपछि Moscow ले suspicion कम गर्यो र UN membership लाई नरोक्ने तयारी गर्यो।

Conclusion

नेपालको संयुक्त राष्ट्रसंघ सदस्यताको प्रक्रिया एउटा geopolitical case study नै हो जसले देखाउँछ, even a small mountain state can influence international decision-making—timing, context, diplomacy, र फरक परिस्थितिमा बरु फरक रणनीति अपनाउनु पर्छ।

Membership ले Nepal लाई केवल sovereign identity मात्र नभए international development, diplomatic involvement, र globally respected peacekeeping actor बन्ने मार्गमा लायो। नेपालले देखायो—complex समय मा, छोटो राष्ट्रको चेतनशील रणनीति, स्पष्ट neutrality, अनि regional balancing कसरी काम गर्छ।

यो जस्तो diplomatic journey अहिलेका साना राष्ट्रहरूका लागि नमूना बन्नसक्छ—sovereignty assert गर्न र international system मा dignified identity बनाउन।